| De fantasie slaat gemakkelijk op hol op Enghuizen |
24.10.09 | categorie: Literaire zwerftochten
|
In Winterswijk zijn we snel geneigd iets een landgoed te noemen. Iemand hoeft maar een stukje bos, één houtwal, twee weilanden en een enkele akker met daartussen een aardig, maar niet bijzonder huis te hebben of we noemen het al een landgoed. Het is een devaluatie van het begrip landgoed, die zo'n 80 jaar geleden is ontstaan toen er fiscale voordelen te behalen vielen als je je paar hectaren grond van generatie op generatie in tact zou laten.
Echte landgoederen heeft Winterswijk nooit gehad, zelfs de scholtegoederen met daarop een ietwat imposanter huis kun je niet als zodanig bestempelen. Voor die echte landgoederen moet je echt meer naar het westen van de Achterhoek. Rondom Ruurlo en Vorden zijn er vele te vinden, maar ook rondom Hummelo zijn enkele van die echte landgoederen te vinden.
Grote bossen, honderden hectare's akkers en weilanden, imposante landhuizen, vele pachterboerderijen, het is allemaal aanwezig op die landgoederen. Een van de aardigere landgoederen heb ik altijd Enghuizen gevonden. Tijdens een van de Gelderlandertochtjes kwam ik er voor het eerst terecht, om het daarna met enige regelmaat te blijven bezoeken. Waarom? Nou ja, de natuur is er heel aardig (vooral in het voorjaar wanneer bosanemonen- en speenkruidtapijten de bossen sieren). Er staan imposante oude bomen van honderden jaren oud (één ervan is inmiddels dood, maar gelukkig laten ze die kathedraal van dood hout staan).
Het landschap is zowel weids als kleinschalig. Er is een ruïne van een ooit ingestort landhuis (of was het een kasteel?). Er is een nieuw landhuis, er staat een apart vormgegeven gebouw op een eiland, dat opgenomen is in de foliegids van Nederland. Er is een koetshuis, dat aan dat van het Loo doet denken (blijkbaar hebben de heren van Enghuizen daar ooit rondgekeken).
Maar wat mij vooral op Enghuizen bekoort is de sfeer, die er hangt. Het is een sfeer van om Couperus te citeren Oude mensen en de dingen die voorbijgaan. Ik bespeur hier het verval. Ik zie hier de adellijke landgoedeigenaren rondlopen en zie allerlei dramatische familiegeschiedenissen voor me. Inteelt, de graaf die bij de dochters van al zijn pachters zonen en dochters verwekt, een ongelukkige dochter van de graaf, die zich verdrinkt in de grote vijver van Enghuizen. De Schandalen van Vestdijk zouden zich hier afgespeeld kunnen hebben. Elke keer als ik op Enghuizen kom slaat mijn fantasie op hol. Hier zou een roman gesitueerd kunnen en moeten worden.
Dat komt ook door een gedenkteken dat opeens midden in een essenbos opduikt. Helaas is dit gedenkteken inmiddels verdwenen. Alleen de sokkel troffen we nog aan, anders had Steven van den Brand deze urn, want die vorm had die, ook op de foto gezet. Gelukkig heb ik een vorige keer de tekst die op deze urn stond in mijn notitieboekje overgeschreven. Ik moest er vanavond eerst een uur naar zoeken, maar hier is dan de tekst:
En mémoire de notre bien aimée Julie décédée à âge de 19 ans en 1848. Elle fut pour nous un ange sur la terre.
Een op 19jarige leeftijd gestorven engel op aarde, dat moet een heel bijzonder meisje zijn geweest. Dat ze ook nog Julie heet, net zoals een van de hoofdpersonen uit een van mijn eigen romanprojecten, heeft er extra aan bijgedragen dat ik al vele verhalen over deze Julie uit de negentiende eeuw heb bedacht. Ja, die Enghuizen-roman had ik kunnen schrijven. Ik ben er zelfs ook aan begonnen, maar ik ben iemand die veel begint en weinig afmaakt. Toch zal ik verderop in deze Camenzind een passage uit die roman in wording opnemen.
Het kon natuurlijk niet uitblijven, een landgoed als Enghuizen moest wel een roman baren, Dit voorjaar verscheen 'Het overspelige gras' van Louis Ferron. Het is een typische Ferron. Wie wel eens een boek van deze schrijver heeft gelezen weet dan genoeg. De geschiedenis, met name die van Duitsland speelt altijd een belangrijke rol in zijn werk. De tijd van de Tweede wereldoorlog is nadrukkelijk aanwezig in 'Het overspelige gras'. Op een naburig landgoed zijn zieke Duitse soldaten ingekwartierd en Eduard van Lookeren, de zoon van de heer van Enghuizen, raakt gefascineerd door de Duitse officier Treschkow. Deze Treschkow lijkt een toonbeeld van de goede kant van de Duitse cultuur, hoewel zijn verleden ook duistere kanten heeft. Om de precieze inhoud van 'Het overspelige gras' gaat me trouwens hier niet. Het gaat nu om Enghuizen en wat Ferron er mee gedaan heeft. Nou, dat stelde mij teleur. In de roman vind je eigenlijk nergens een adequate beschrijving van het landgoed. Als je er nooit bent geweest krijg je er geen beeld van. Ferron weet het niet op te roepen. Dat hoeft natuurlijk ook niet, want Ferron wilde een roman schrijven over Eduard en Treschkow, die gesitueerd moest zijn op een Achterhoeks landgoed. Een beeld van het Achterhoekse landschap geeft 'Het overspelige gras' wel. Het kleinschalige landschap met de afwisseling van bos, houtwallen en landerijen is onmiskenbaar aanwezig met de bijbehorende naargeestigheid en bekrompenheid, die er voor niet-Achterhoekers blijkbaar bij hoort. De mensen kunnen hier geen horizon zien, dus zal hun geest ook wel afgestompt zijn. Zoiets. 'Het overspelige gras' is dus wel een roman over de Achterhoek (al zou het ook heel goed in Twente kunnen spelen), maar nog niet de roman over Enghuizen.
Als je Enghuizen een beetje kent kom je echter hier en daar wel een passage in de roman tegen, waarin je iets van het landgoed en zijn omgeving kunt herkennen. Louis Ferron zal er zeker ook rondgelopen hebben. Naar verluid heeft hij in Zelhem, tien kilometer verderop, gelogeerd toen hij aan deze roman werkte. Naast die enkele stukjes Enghuizen zijn ook nog de Oude Ijssel en Doetinchem herkenbaar aanwezig.
Een paar dagen geleden heb ik er nog eens rondgelopen met Steven. We blijven het een opmerkelijk landgoed vinden.
Extra aantrekkelijk blijft natuurlijk ook dat je na een wandeling neer kunt strijken op het terras van De Gouden Karper, waar we ons enkele pilsjes met echte Van Dobben-bitterballen goed lieten smaken. Enghuizen heeft ook een nadeel: de wandelmogelijkheden zijn er te beperkt. Op te veel plaatsen stuit je op borden, dat je hier even niet mag komen.
Laat Steven daar nou net een aardig gedicht van Karel Soudijn over hebben ontdekt! Het gedicht is afkomstig uit de bundel 'Op reis' dat in 1973 bij Athenaeum-Polak & Van Gennep in Amsterdam verscheen.
Ik citeer Hummelo
"de meeste palen in het bos
dragen het opschrift
'eigen terrein'
na lang speuren
eindelijk een paal
waarop de woorden
'privative jagt'
alsof het kind van de baron
de gouvernante was ontvlucht:
de kleine feodaal"
Heel geruststellend dat het er dertig jaar geleden al niet veel anders was. De hernieuwde kennismaking met Enghuizen heeft er wel toe geleid, dat ik weer fantaseer over familiegeschiedenissen en 'drama's' die zich op Enghuizen zouden kunnen hebben afgespeeld. Maar hoe die Enghuizen-roman er ook ooit zal uitzien, één ding staat voor mij vast. Het landgoed moet voor iedere lezer precies zoals het is op het netvlies kunnen komen. Ergens langs de beek die dwars door het landgoed stroomt, zal dan die engel op aarde zitten, terwijl ze Aus dem Leben eines Taugenichts leest, dat haar heel opstandig zal maken.
De foto's bij dit artikel zijn gemaakt door Steven van den Brand.
Het verscheen eerder in de Camenzind nr 3 van 30 augustus 2002
|
---------------------------- © copyright Harfsterkamp.nl --------------------------
|
|
|
|
